Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası

                          Nəsimi  adına
                        DİLÇİLİK   İNSTİTUTU



 


 
 
AZ
   
 
  RƏHBƏRLİK
   
Elmi katib
 
  HAQQIMIZDA
   
İnstitutun tarixi
Elmi şura
 
ŞÖBƏLƏR
   
Azərbaycan dilinin dialektologiyası şöbəsi
İctimaiyyətlə əlaqələr şöbəsi
Təhsil şöbəsi
Eksperimental Fonetik Araşdırmalar Laboratoriyası
 
 
DİGƏR
 
Dissertasiya Şurası
Elmi seminar
Elmi Tədqiqatların Əlaqələndirilməsi Şurası
Qaynar xətt
Elmi kitabxana
Yeni nəşrlər
Elanlar
Gənc Alim və Mütəxəssislər Şurası
“Türk dilləri araşdırmaları” jurnalı
İnnovasiya
Konfranslar
Video
Mətbuat yazıları
Saytın xəritəsi
   
LİNKLƏR
   
 
 
 
 
   
 
SAYĞAC
 
free counters

20.12.2012

Vahabzadənin yaradıcılığında Ana dili problemi

AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun elmi işçisi,
filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Aqil Cəfərov

Xülasə

B.Vahabzadəyə görə, ana dili insanı vətənə bağlayan ən başlıca amillərdəndir. Ana dili xalqın varlığının mənəvi pasportudur. 1954-cü ildə yazdığı «Ana dili» şeirində dilimizdə danışmağı özünə ar bilənlərə «Vətən çörəyi sizlərə qənim olsun», - deməklə özünün ana dilinə olan sonsuz məhəbbətini əyani olaraq sübut edir. Sovetlər dönəmində müttəfiq respublikaların dillərinə münasibət eyni deyildi. Əsas sahələrdə rus dilinə üstünlük verilirdi. İranda isə Azərbaycan dilinin vəziyyəti çox acınacaqlı və dözülməz idi. Orada Azərbaycan dilində təhsilin olmaması və kitab çapına qadağa qoyulması şairi əsəbləşdirirdi. O, qəzəbini «Gülüstan» poemasında da ifadə etmişdir.
Ana dilinin sıxışdırılması haqqında o zaman hər hansı söz danışmaq, açıq yazmaq qadağan olunsa da, B.Vahabzadə repressiyalardan qorxmadan bu mövzuda «Latın dili» şeirini yazmışdır. Məlum olduğu kimi, Latın dili süqut edən Roma İmperiyasının dili olmuşdur. Şair əslində bu şeirlə özü yaşayan, lakin dili ölən xalqın vəziyyətini bir daha diqqətə çatdırırdı.
Beləliklə, B.Vahabzadə yaradıcılığına nəzər salanda bir daha aydın olur ki, ana dili məsələsi onu daima düşündürmüş və şair çox gözəl bilirdi ki, millətin bir millət kimi məhvinə yalnız bir yolla nail olmaq mümkündür – onun dilini əlinə almaqla!

Açar sözlər: Ana dili, Vətən, Latın dili, vətəndaş şair

Ana dili xalqın ruhudur,
mənəvi dünyasıdır…
B.Vahabzadə

Dilin açarı əlifba və sözdür. Ana dilinə qarşı laqeyd, biganə münasibət bütün xalqların ziyalılarını narahat etmiş və onlar bunu edənlərə qarşı barışmaz olublar. Türkün dilini isə dəfələrlə əlindən almaq üçün cəhdlər olunmuş, zaman-zaman əlifbası dəyişdirilmişdir. Türk dünyasının II minillikdə yetirdiyi dahi şəxsiyyətlərdən biri olan, Azərbaycan ədəbiyyatının, bütövlükdə XX əsr poetik fikrinin görkəmli nümayəndəsi Bəxtiyar Vahabzadə çoxşaxəli fəaliyyəti ilə nəinki respublikamızda, hətta ölkəmizin hüdudlarından kənarda da tanınır. Hər şeydən öncə mütəfəkkir şair, lirik, dramaturq, hər zaman xalqının sözünü deyən bir mübariz, qeyrətli vətəndaş olan Türk dünyasının böyük oğlu B.Vahabzadə sanki dilimizi qorumaq üçün dünyaya gəlmişdi. Onun 12 cildlik külliyatının tərtibçisi və redaktoru R.Qafarlı yazır ki, «bir yas mərasimində ziyalılardan biri danışırdı ki, Sovet hökumətini düzgün olmayan milli siyasət yıxdı. Mən Bakı Dövlət Universitetində çalışırdım. Təhsil ocaqlarında tədrisin ancaq rus dilində aparılması haqqında yuxarıdan tapşırıq alınmışdı. Bu ağrılı məsələyə görə hamı susanda Bəxtiyar Vahabzadə heç nəyin fərqinə varmadan özünü qabağa verdi, xalqımızın dilinə qarşı edilən qəsdin qarşısını aldı...» R.Qafarlının Bəxtiyar Vahabzadəylə bağlı Təhsil nazirimiz M.Mərdanovla müsahibəsində çox maraqlı bir fakt diqqətimi çəkdi. Hörmətli nazirimiz söhbətində qeyd edir ki, «dəfələrlə Türkiyə Cümhuriyyətinə rəsmi səfərlər etmiş və bir şeyin şahidi olmuşam: türklər ən çox iki şəxsdən qürur hissi ilə söz açırdılar – Atatürk və Bəxtiyar Vahabzadədən...»
Görkəmli dilçimiz professor N.Cəfərov «Bəxtiyar Vahabzadə» monoqrafiyasının «Ana dilim – varlıq möhürüm» adlı fəslində yazır ki, «B.Vahabzadəni millət xadimi kimi həmişə narahat edən ən vacib məsələlərdən biri, bəlkə də birincisi ana dilinə münasibət olmuşdur; onun çoxcəhətli fəaliyyətinin təkcə bu qeyd edilən tərəfi, əslində kifayət idi ki, adı Azərbaycan tarixində əbədi olaraq qalsın».
Keçən əsrin II yarısında digər həmkarlarına nisbətən Bəxtiyar Vahabzadəni daha çox düşündürən, narahat edən, narazı salan məsələ Azərbaycan dilinin saflığının qorunub saxlanması idi. Şairin yaşadığı Sovetlər dönəmində müttəfiq respublikaların dillərinə münasibət eyni deyildi. Sovetlər İttifaqının rəhbərləri hər kəsin duya bilmədiyi elə incə siyasət yürütməklə türk xalqlarının, xüsusilə azərbaycanlıların dillərini sıradan çıxarmağa çalışırdılar. Əsas sahələrdə rus dilinə üstünlük verilirdi. İranda isə Azərbaycan dilinin vəziyyəti çox acınacaqlı və dözülməz idi. Orada Azərbaycan dilində təhsilin olmaması və kitab çapına qadağa qoyulması şairə möhkəm toxunurdu. Öz daxili yanğısını «Gülüstan» poemasında ifadə edərək:
Ağalar bilmədi birdir bu torpaq;
Təbriz də, Bakı da – Azərbaycandır,
Bir elin ruhunu, dilini ancaq
Kağızlar üstündə bölmək asandır.
– deyən şairi susdurmaq, sözünə yasaq qoymaq mümkün olmadı. Hətta bu poemaya görə onu 1962-ci ildə «millətçi» damğası ilə çalışdığı indiki Bakı Dövlət Universitetindəki işindən azad etdilər, yalnız 2 ildən sonar iş yerinə qaytarıldı. Bütün bunlar onun iradəsini qıra bilmədi və o əqidəsindən dönmədi.
O, «Ana dili» şeirində dilimizdə danışmağı özünə ar bilənlərə «Vətən çörəyi sizlərə qənim olsun», - deyir:
Ey öz doğma dilində danışmağı ar bilən
Bunu iftixar bilən
Modalı ədəbazlar,
Qəlbinizi oxşamır qoşmalar, telli sazlar.
Qoy bunlar mənim olsun,
Ancaq vətən çörəyi,
Bir də ana ürəyi
Sizlərə qənim olsun.
Cənubi Azərbaycanda xalqın milli ruhunu qırmaq, xalqımızın milli varlığını danan, xalqımızı farsdan dönmə hesab edən, dilimizi yad kökə bağlamaq istəyən milliyətcə azərbaycanlı alim Yəhya Zəkaya «Cavab» adlı şeirində öldürücü cavab verir.
Ey sözündən əmin, özündən razı,
Yalanı söylədin kimin adından?
Ananın laylası, atanın sazı,
Babanın ocağı çıxdı yadından?
Ana dilinin sıxışdırılması haqqında o zaman hər hansı söz danışmaq, açıq yazmaq qadağan olunsa da, sözlə Sovet imperiyasına vurduğu zərbəyə görə hər zaman nəzarət altında olan B.Vahabzadə repressiyalardan qorxmadan doğma vətənində vətənsizləşdirilən insanların gözünü açmaq, qara qüvvələrin qədim bir xalqın dilini, tarixini və mədəniyyətini məhv etməyinə imkan verməmək üçün bu mövzuda «Latın dili» şeirini də yazmışdır. O, bu şeirində ölü və diri dil məsələsini önə çəkərək problemin obyektini şərti olaraq dəyişərək, əslində latın dilindən dilimizə güzgü tutmaqla o zamankı rəhbərliyin Azərbaycan dilinə olan laqeyd münasibəti böyük ustalıqla göstərə bildi. O, bədii suallarla insanlarımızı düşündürməyə məcbur etdi: sözləri bir çox elmlərdə terminləşsə də, vətəni, milləti olmayan latın dilinə ölü demək olarmı? Məkrli siyasətlə başqa dillə əvəzlənən xalqın dili diridirmi?
Şair «Alimlərin çiçəklərin, böcəklərin, küləklərin, fələklərin adlarını belə bütün dünya tərəfindən ölü dil sayılan latın dilində yazmasıyla» əslində şeirini tamamlamalıydı. Lakin o, özgə dildə «Mən azadam, mən xoşbəxtəm», - deyən bir natiqi meydana ataraq onu günahlandırmaqla əsl niyyətinə nail olur:
Söylə natiq,
İndi nəyə inanaq biz –
Qulağamı,
Ya gözəmi?
Əmələmi,
Ya sözəmi?
«Mən azadam, müstəqiləm» sözlərini
Öz dilində deməyə də
İxtiyarın yoxsa əgər,
De, kim sənə azad deyər?..
Cavab almaq məqsədi güdməyən, lakin insanı dərindən düşündürmək qabiliyyətinə malik olan şeirdəki bədii suallar əslində böyük kürsülərdə rus dilində çıxış etmək üçün əldən gedən yüksək vəzifəli məmurlarımıza ünvanlanmışdı. Şair guya hansısa başqa ölkənin və əhalisinin halına acıdığını və təəccübləndiyini vurğulamaqla əslində xalqımızın və dilimizin acı taleyi üçün narahat olduğunu diqqətə çatdırır.
Sən dərdə bax,
Vətən də var,
Millət də var.
Ancaq onun dili yoxdur.
Elə bil ki,
Güzgü kimi, hamar, şəffaf röyalın var,
dili yoxdur...
Şair o zaman ölkəmizdə dilimizə qarşı yürüdülən hiyləgər siyasətə qarşı incəliyinə kimi düşünülmüş fikirlərini qoyur və bütün varlığı ilə inanır ki, Azərbaycan dilinin müttəfiq respulikaların içərisində olan digər türk dillərinin düşdüyü pis vəziyyətə işarə etdiyini arif oxucuları asanlıqla başa düşərlər.
İndi söylə,
Hansı dilə ölü deyək:
Vətən varkən,
Millət varkən,
Kiçik, yoxsul komalarda
dustaq olan bir diləmi?
Yoxsa, uzun əsrlərdən
keçib gələn,
Xalqı ölən,
Özü qalan bir diləmi?
1968-ci ilin yanvarında qələmə aldığı «Mənim anam» şeirində isə şair qəsdən ana və ana dili anlayışlarını eyniləşdirir. Savadsız anasını öz əsərlərinin əsl müəllifi hesab edir:
Yox, mən heçəm,
Mən yalanam,
Kitab-kitab sözlərimin
Müəllifi - mənim anam!..
Şair dil məsələsində heç kəsə güzəştə getmir. Çünki dil insan «ürəyinin açarıdır». O açarı başqasına – yada, özgəyə verəndə ondan nə gözləmək olar? Dilinə xor baxan vətəninə də xor baxar. Ana südünü əməndə eşitdiyin laylanı qulaqlarında sırğa etməyənlər üçün heç nə müqəddəs ola bilməz. Şair yeri gələndə heç ustad Şəhriyarı da bağışlamır, günahını acı da olsa, üzünə deyir:
Məni bağışlasın Şəhriyarım da,
Otuz il özgəyə «bəradər» dedi.
Öz doğma yurdunda, öz diyarında
Doğma anasına o, «madər» dedi.
Elə ki, yumruğu yerə dirəndi,
Dərhal yada düşdü doğmaca kəndi.
Ustad Şəhriyar gec də olsa, ana qucağına – Heydər babaya sığınaraq rahatlıq tapdı, «erməniyə dayı» deyib sərvət ələ keçirənlərin isə yeni qurulan milli dövlətdə əlacsızlıqdan Azərbaycan dilində danışanda dilləri topuq çalır. Bu cür insanlara qarşı barışmaz olan şair sözünü qılınca, süngüyə çevirərək deyir:
Dilimi dansaydım
mən də sənin tək,
Sən kimə dərs deyib
pul qazanardın?
B.Vahabzadənin ana dili ilə bağlı fikirləri təkcə poeziyası ilə bitmir. Onun ana dilimizin saflığının qorunmasına dair publisistik məqalələri də vardır: «Ana dilim – Ana köküm», «Tarix, Dil, Ənənə», «Ana dili», «Dil haqqında sorğu», «Bir daha Ana dili haqqında», «Su başdan bulanar», «Ana dili – Dövlət dili», «Qatıq qara ola bilməz», «Dil və əlifba», «Dilimizin və millətimizin adı», «Ana dili, yenə ana dili», «Məmurlar yenə də öz övladlarını anadilli məktəblərdə oxutmurlar», «Dildə təbiilik və gözəllik», «Dilimiz – ədəbiyyatımız».
Ana dilimizin, azərbaycançılığın qorunub saxlanmasında Bəxtiyar Vahabzadənin rolu danılmazdır. Onun əvəzsiz rolunu danmaq haqqı tapdamaq qədər böyük günahdır. Özünün «Ana dili» şeirində dediyi kimi:
Bu dil – bizim ruhumuz, eşqimiz canımızdır,
Bu dil – bir-birimizlə əhdi-peymanımızdır.
Bu dil – tanıtmış bizə dünyada hər şeyi.
Bu dil – əcdadımızın bizə qoyub getdiyi
Ən qiymətli mirasdır, onu gözlərimiztək
Qoruyub, nəsillərə biz də hədiyyə verək…
Beləliklə, B.Vahabzadə yaradıcılığına nəzər salanda bir daha aydın olur ki, ana dili məsələsi onu daima düşündürmüş və şair çox gözəl bilirdi ki, millətin bir millət kimi məhvinə yalnız bir yolla nail olmaq mümkündür – onun dilini əlinə almaqla!

Ədəbiyyat

1. Cəfərov N. Bəxtiyar Vahabzadə. Bakı, «Azərbaycan» nəşriyyatı, 1996.
2. Vahabzadə B. Əsərləri. On iki cilddə. I cild (1949-1959). Bakı, «Elm» nəşriyyatı, 2008.
3. Vahabzadə B. Əsərləri. On iki cilddə. II cild (1960-1969). Bakı, «Elm» nəşriyyatı, 2008.
4. Vahabzadə B. Əsərləri. On iki cilddə. III cild (1960-1969). Bakı, «Elm» nəşriyyatı, 2008.
5. Vahabzadə B. Əsərləri. İki cilddə. I cild. Bakı, «Öndər» nəşriyyatı, 2004.

SAYTDA AXTAR

© Bütün hüquqlar qorunur. Yazılardan istifadə edərkən sayta istinad edilməlidir.
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu. 2012.